حداد عادل: زبان «سعدي» دنياي امروز ما را ساخته است

حداد عادل: زبان «سعدي» دنياي امروز ما را ساخته است

البته جاي تأسف دارد كه ما درباره زندگي شخصي بزرگان خود چيز زيادي نمي‌دانيم، شهرت و معروفيت سعدي كل آفاق را گرفته ولي ، درباره زندگي شخصي سعدي به چند صفحه دست نمي‌يابيم


آناهيد خزير/ سعدي معروف‌ترين و مشهورترين شاعر و اديب در زبان فارسي است كه مانند قله دماوند در ميان شاعران و اديبان زبان فارسي مي‌درخشد و از هرمنظر دور و نزديك، نظر هر بيننده‌اي را جلب مي‌كند. زبان سعدي كهنه نشده و دنياي امروز ما را ساخته است. جايگاه وي براي پرورش و قوه ادبي زبان فارسي جايگاه شير مادر براي طفل است، كساني كه شعر سعدي را نخوانده باشند، مانند كساني اند كه با شير مادر بزرگ نشده اند.
دكتر «غلامعلي حداد عادل» رييس فرهنگستان زبان و ادب فارسي در نخستين درس گفتارهايي درباره سعدي كه به «تصويري جامع از سعدي» اختصاص داشت گفت:‌ «درباره اشعار سعدي از دو منظر مي‌توان سخن گفت نخست از نظر محتوا، درونمايه و مضامين و ديگر درباره سبك، طرز بيان، گفتار و اسلوب سخن. به همين دليل محتواي آثار سعدي ارتباط تام با شخصيت سعدي دارد.»
وي كه در مركز فرهنگي شهركتاب سخن مي‌گفت به زندگي سعدي اشاره كرد و افزود: «البته جاي تأسف دارد كه ما درباره زندگي شخصي بزرگان خود چيز زيادي نمي‌دانيم، شهرت و معروفيت سعدي كل آفاق را گرفته ولي اگر منابع قديمي تاريخي و كهن را جست‌وجو كنيم، درباره زندگي شخصي سعدي به چند صفحه دست نمي‌يابيم.»
مترجم كتاب «تمهيدات» خاطرنشان كرد: «اين درد مزمن در فرهنگ ماست و هنوز هم اين مسأله ادامه دارد، زندگي‌ سعدي به 700 سال پيش مي‌رسد ولي ما هنوز نمي‌دانيم كه آيا سعدي در شيراز ازدواج كرده و فرزندي داشته است؟ در برخي از منابع آمده كه سعدي در طرابلس ازدواج كرده ولي در شيراز كسي از زندگي خانوادگي‌اش اطلاعاتي را ثبت و ضبط نكرده است و اين غفلت همچنان ادامه دارد.»
مولف كتاب «فرهنگ برهنگی و برهنگی فرهنگی» يادآور شد: «ما امروزه حتي درباره زندگي پروين اعتصامي كه سال 1320 از دنيا رفته است اطلاعاتي در دست نداريم و اين مسأله بزرگترين آسيب را به بزرگان ايراني وارد كرده است.»
رييس فرهنگستان زبان و ادب فارسي گفت: «هنگامي كه به دنبال كتاب‌هاي «كانت» بودم تنها يك كتاب يافتم كه زندگي‌نامه كانت را در 600 صفحه به انگليسي نوشته و تمام زندگي و دوران كودكي و بزرگسالي وي را شرح داده بود. 700 سال از مرگ سعدي مي‌گذرد ولي ما 60 صفحه درباره زندگي وي در دست نداريم.»
وي در ادامه سخنانش افزود: «سعدي بسيار باهوش و با ذوق بوده و در مراكز بزرگ و مهم زمانه خود ساليان طولاني در شيراز و بغداد نزد استادان زانو به زمين زده است، آدم گوشه‌گير و عزلت طلبي نبوده كه به دنيا كاري نداشته باشد بلكه ساليان طولاني جهانگردي كرده و بخش اعظم عالم اسلام را ديده و اقامت‌هاي طولاني در شهرهاي مختلف داشته است.»
مولف كتاب «استاد سخن» گفت:‌ «انسان با مطالعه آثار سعدي به ياد «ماركوپلو» و «ابن‌بطوطه» مي‌افتد زيرا سعدي همت بلند، چشماني باز و جهانديده داشته و در هر شهر و كشوري به دنبال چيزي بوده و از هر چمني گلي چيده است. اين شخصيت غني و ذهن پر مضمون سعدي بي‌شك يك ارتباطي با جهانگردي و جهانديدگي وي دارد. اين شعر «فروغي بسطامي» به او نسبت داده شده كه: با صد هزار جلوه برون آمدي/تا من با صدهزار چشم تماشا كنم تو را.»
وي به نتيجه شخصيت سعدي اشاره كرد و گفت: «نتيجه شخصيت و سرگذشت سعدي اين است كه آثار متنوعي را پديد آورده و در دسترس علاقه‌مندان به زبان فارسي قرار داده است. تنوع اشعار سعدي در آثار هيچ يك از بزرگان ادب ما نيست، در نظم و نثر اثر درجه نخست را به وجود آورده و نظم و نثر را به هم پيوند داده است. قصيده، غزل، رباعي، ترجيع‌بند، پند و اندرز، عرفان، كلام، مدح، طنز و... در آثار سعدي بي‌نظير است و مي‌بينيم كه به زبان عربي به خوبي شعر سروده است.»
مولف كتاب «خدامحوری، اکازيوناليزم، در تفکر اسلامی و فلسفه مالبرانش» گفت: «تنوع در آثار سعدي از او يك شخصيت بي‌بديل ساخته است، همين غنا و تنوع سبب شده است كه هر جوينده‌اي مطلوب خود را در دستگاه سعدي بيابد. سعدي براي هر خريداري كالايي دارد از يك كودك تا دانشمند بزرگ مي‌توانند در آثار سعدي جست‌وجو كنند و بخشي را برگزينند.»
وي به مقايسه سعدي با ديگر شعرا پرداخت و گفت: «براي درك جايگاه سعدي بهتر از هر كار مقايسه سعدي با ديگران و خصوصا با پيشينيان اوست. ما وقتي سير نظم و نثر فارسي را از قرن 6 و 7 بررسي مي‌كنيم، مي‌بينيم كه آهنگ تحول نثر فارسي از قرن 6 رو به پيچيدگي است؛ يعني نويسنده و شاعر در آن زمان فكر مي‌كرده كه هنر اين است كه نثر را فني‌تر بنويسد، بيشتر تكلف در آن كند، اصطلاحات و لغات نأمانوس بياورد و به شكلي بنويسد كه ديگران متوجه نشوند و در اين صورت او  انسان دانشمندي است.»
«حداد عادل» يادآور شد: «سعدي مي‌آيد و اين روال را بر هم مي‌زند و اين مسير را تغيير مي‌دهد و با خلق گلستان، بوستان و غزليات، اشعار روان زبان فارسي را از اين گرفتاري كه عارض شده بود نجات مي‌دهد؛ ولي بعد از سعدي باز مي‌بينيم كه علاقه به دشوارنويسي در نثر وجود دارد.»
وي به دانشجويان زبان و ادب فارسي اشاره كرد و گفت‌: «براي دانشجويان زبان فارسي اشعار پيش از سعدي مانند جاده خاكي است كه كم‌كم به آسفالت مي‌رسد و آن پيچيدگي را ندارد و اشعار سعدي را با يك زبان جلا يافته، صيقلي، درخشان، نرم، هموار، روان، لطيف، دلپذير و شوق‌انگيز مي‌خوانند.»
مولف كتاب «حج نماز بزرگ» يادآور شد: «شعر سعدي ويژگي بزرگي دارد كه آشنايان با زبان او حتي يك مصرع سعدي را در يك مجموعه شعر مي‌توانند تشخيص دهند. اين خصوصيت سهل ممتنع بيش از همه برازنده سعدي است كه مانند آب روان، مانند شربت شيرين و مانند گل خوشبوست. شما مي‌توانيد نثر «خواجه نصيرالدين توسي» را در «اخلاق ناصري» با نثر سعدي در گلستان مقايسه كنيد تا بدانيد سعدي در نثرنويسي چه انقلابي كرده است.»
وي افزود: «سعدي به بركت اين همه ذوق و توانايي و همت بلند آموزگار مسلم و ابدي زبان و ادب فارسي است و هيچ كس در آموزش زبان و ادب فارسي به گرد سعدي نرسيده و توان رقابت با او را ندارد. در طول قرن‌هايي كه از تأليف بوستان مي‌گذرد هر فارسي زبان و اديبي در داخل و خارج از كشور زبان فارسي را از سعدي آموخته و اگر هر كس قوتي در زبان فارسي دارد، سر سفره سعدي نشسته است. جايگاه سعدي براي پرورش و قوه ادبي زبان فارسي جايگاه شير مادر براي طفل است، كساني كه شعر سعدي را نخوانده باشند، مانند كساني اند كه با شير مادر بزرگ نشده باشند.»
وي افزود: «اگر تاريخ و ادبيات فارسي را در اين قلمرو پهناور زبان فارسي بررسي كنيد از جنوب هند تا شمال بالكان و چين مي‌بينيد كه سعدي آموزگاري است كه زيبايي ظاهر، مضمون و زبان استادانه را با هم تركيب كرده و هيچ كتابي جايگزين گلستان سعدي نشده است. اين تجربه‌ را تاريخ به ما آموخته است و ما آينده را با استفاده از اين تجربه ادامه مي‌دهيم.»
رييس فرهنگستان زبان و ادب فارسي خاطرنشان كرد: «سعدي مانند نقاشي است كه رنگ‌ها را به زيبايي با هم تركيب كرده تا خوش‌نما شود، سعدي استادانه ميزان را تعيين كرده و ترازو را به دست ما داده است به همين دليل مي‌دانيم كه سنگ بناي زبان معيار امروز را سعدي براي ما به يادگار گذاشته است.»
وي افزود: «اگر تمام كتاب‌هاي بزرگان ما در حادثه‌اي نابود شوند و تنها كتاب سعدي باقي بماند ما مي‌توانيم با استفاده از آثار او زبان فارسي را دوباره بسازيم. اگر سعدي نبود رواني سخن حافظ نيز نبود، سعدي بزرگترين سرمايه كشور ماست و جا دارد همه اهالي هنر به سعدي عنايت بيشتري كنند و به ويژه صدا و سيما نبايد خود را از سرمايه ارزشمند آثار سعدي محروم كنند. صدا و سيما مي‌تواند بسياري از داستان‌هاي سعدي را تصويري كند و به كودكان و نوجوانان، آموزش اخلاق و معنويت دهد.»
اين استاد زبان و ادب فارسي تأكيد كرد: «سعدي معرف اصيل و علامت آشكار فرهنگ اسلامي ايران است و پيشنهاد ما به شوراي عالي انقلاب فرهنگي اين است كه مركزي براي سعدي‌شناسي تأسيس كنند و به ايرانيان و افرادي كه در خارج از كشور زندگي مي‌كنند، زبان سعدي را آموزش دهد و زبان فارسي را در جهان ترويج كند.»
سعدي بزرگترين معلم اخلاق است
سپس دكتر «غلام‌حسين ابراهيمي‌ديناني» فلسفه‌پژوه در نشست درس‌گفتارهايي درباره سعدي گفت:‌ «سعدي آگاهانه سخن گفت كه وين گلستان هميشه خوش باشد زيرا گلستان سعدي هميشه خوش خواهد بود و شاهنامه فردوسي يك حماسه جهاني بزرگ است و از باد و باران گزندي ندارد. همه آثار بزرگان ما زيباست تنها كافي است كه زبان فارسي را بدانيم و دريابيم كه مانند خورشيد مي‌درخشند. سعدي افضل‌المتكلمين است و در رديف بزرگترين شاعران زبان فارسي قرار مي‌گيرد.»
مولف كتاب «قواعد کلي فلسفي در فلسفه اسلامي» گفت: «محتواي كلام بزرگان و شاعران هنگامي كه به لفظ مي‌آيد هماهنگي بين آن‌ها نمي‌توان يافت و هنر مي‌خواهد كه به زيباترين كلمه اين هماهنگي‌ها شكل گيرد و به قالب درآيد، كاري كه سعدي انجام داد و آثارش ماندگار شد.»
وي به لفظ اشاره كرد و گفت:‌ «لفظِ تنها ماندگار نيست لفظ و معنا با هم پيوند دارند. كاري كه سعدي كرد و آثاري كه از خود به جاي گذاشت شايد بدون كلمه‌اي اغراق در 14 قرن تاريخ مشعشع اسلام نكرده است.»
مولف كتاب «شعاع انديشه و شهود در فلسفه سهروردي» گفت: «سعدي درياي بيكران و نابغه بزرگي است و خود را معلم اخلاق مي‌داند، اين شاعر بزرگ، ادبيات فارسي و عربي را با هم فرا گرفته و در دانستن اين دو زبان بي‌نظير است و هيچ شاعر عربي در نعت حضرت رسول اكرم(ص) به پاي سعدي نمي‌رسد.» 
وي با طرح پرسشي كه اخلاق اسلامي از نظر حكمت اسلامي و فلسفه اسلامي چيست؟ گفت:‌ «فلسفه نظر محض است ولي حكمت نظر توأم با عمل است. عمل بدون نظر هيچ فايده‌اي ندارد و عمل بايد بر نظر اثر داشته باشد. سعدي داراي حكمت عملي است و مي‌توانيم او را حكيم بناميم.»
مولف كتاب «منطق و معرفت در نظر غزالي» خاطرنشان كرد: «اسلام كه بزرگترين اديان الهي و دين آسماني است اخلاق اسلامي را چگونه مطرح كرده و تئوري در اخلاق اسلامي چيست؟ آنچه كه سعدي در كتاب گلستان و بوستان گفته جنبه اخلاقي دارد و اين نمونه‌اي از اخلاق اسلامي به‌شمار مي‌آيد.»
وي به 7 كتاب اخلاق اسلامي اشاره كرد و گفت: «تذهيب‌الاخلاق ابن‌مسكويه»، «اخلاق ناصري خواجه نصير‌الدين توسي»، «اخلاق جلالي» و... تنها چند كتاب‌اند كه در طول 14 قرن اسلام نوشته شده و همه به يك زبان سخن گفته‌اند.»
مولف كتاب «معاد از ديدگاه حکيم مدرس زنوزي» يادآور شد: «در اخلاق 4 فضيلت شجاعت، حكمت، عفت و عدالت وجود دارد. براي شجاعت، حكمت، عفت كه خلق و خوي آدمي است مي‌توان حد وسط قرار داد ولي حد وسط عدالت چيست؟ عدالت افراد تفريط ندارد، عدالت اعتدال در همه كارهاست. حد وسط تئوري ارسطوست و نصايحي را در اين باره به فرزندش كرده است.»
وي به غزالي اشاره كرد و گفت: «غزالي از قرن‌هاي پيشين به فضيلت توجه كرد و با نوشتن «احياءالعلوم» فضيلت‌هايي را در باب شجاعت، حكمت، عفت و عدالت مطرح كرد. بنابراين نمي‌توانيم بگوييم كه اخلاق همان فقه و فقه همان اخلاق است.»
مولف كتاب «وجود رابط و مستقل در فلسفه اسلامي» به هشت باب گلستان اشاره كرد و گفت: «در سيرت پادشاهان، در اخلاق درويشان، در فضيلت قناعت، در فوايد خاموشي، در عشق و جواني، در ضعف و پيري، در تأثير تربيت و در آداب صحبت هشت باب گلستان سعدي است و مي‌تواند آموزه‌هاي بسياري به انسان‌هاي روزگار كنوني بدهد.»
«ديناني» به كتاب بوستان اشاره كرد و گفت:‌ «سعدي در بوستان به 10 باب پرداخته است كه عدل، احسان، عشق، تواضع، رضا، ذکر، تربيت، شکر، توبه و مناجات را دربرمي‌گيرد و عدالت يكي از آن‌باب‌هاست و مي‌توانيم سعدي را بزرگترين معلم اخلاق بناميم.»
سعدي و فردوسي حلقه‌هاي اتصال ابدي زبان فارسي‌اند
«علي‌اصغر محمدخاني» معاون فرهنگي شهر كتاب گفت: «سعدي با توجه به زمانه خود، شيوه زهد، طامات، پند، وجوه حكمت عملي و اخلاق اجتماعي را پايه‌ريزي كرد و فردوسي از سخن و در پاسخ به نياز عصر خويش حماسه را برگزيد و اين دو به ياري زباني شفاف، روشن و فصيح در يك حلقه اتصال ابدي به هم مي‌پيوندند.
وي از روانشاد «قيصر امين‌پور» ياد كرد و گفت: «2 ارديبهشت‌ماه شادروان «قصير امين‌پور» 50 ساله شد اين شاعر فرزانه كشورمان مي‌گفت: يكي از مشكلات ما در زمينه فرهنگ و كتاب و كتاب‌خواني كم‌خواني است يا كم‌ خوني؟ وي باورمند بود كه براي رفع كم‌خواني و كم خوني اراد جامعه بايد كاري كرد.»
وي كه عصر روز گذشته در مركز فرهنگي شهر كتاب سخن مي‌گفت با اشاره به فعاليت‌هاي شعر كتاب در سه سال گذشته گفت: «شهر كتاب در سه سال گذشته فعاليت‌هاي فرهنگي را در بخش‌هاي مختلف به مرحله اجرا درآورده و بيش از 110 جلسه درس‌گفتار درباره مولوي و فردوسي برگزار كرده است. آخرين جلسه از درس گفتار فردوسي پايان سال گذشته بود و امروز در آغاز سال جديد و در روز بزرگداشت سعدي درس‌گفتارهايي درباره سعدي آغاز شده است.»
«محمدخاني» سعدي، فردوسي و انوري را سه پيامبر شعر فارسي خواند و گفت: «سعدي، فردوسي و انوري را سه پيامبر شعر فارسي خوانده‌اند و ما از شكوه حماسه فردوسي به لطافت غزل سعدي آمده‌ايم.»
وي افزود: «فردوسي از سخن و در پاسخ به نياز عصر خويش حماسه را برمي‌گزيند و سعدي با توجه به زمانه خود، شيوه زهد، طامات، پند، وجوه حكمت عملي و اخلاق اجتماعي را، اما در حقيقت اين دو به ياري زباني شفاف، روشن و فصيح در يك حلقه اتصال ابدي به هم مي‌پيوندند.»
معاون فرهنگي شهر كتاب يادآور شد‌: «امروزه ما براي صيانت و حمايت از زبان فارس به فردوسي و سعدي بيش از هميشه نيازمنديم و بايد به گلستان سعدي، به بوستان او و غزل‌هاي عاشقانه‌اش بيشتر توجه كنيم.»
وي پرسش‌هاي مطرح كرد و گفت:‌ «ما بايد در اين درس‌گفتارها به اين پرسش‌ها پاسخ دهيم كه چرا سعدي به اندازه حافظ در زندگي امروز مردم ايران سهمي ندارد؟ چرا نوعي سعدي گريزي و سعدي ستيزي در ميان برخي از اهل فرهنگ و مردم وجود دارد؟ سعدي براي امروز چه آموزه‌هايي در حوزه‌هاي مختلف زيبايي‌شناسي و معرفت‌شناسي دارد؟ و براي تصحيح كليات سعدي و در دست داشتن يك كليات منقح چه كارهايي مي‌توان كرد؟»
«محمدخاني» به سعدي و آثارش در جامعه اشاره كرد و گفت:‌ «ما براي طرح كردن سعدي و آثارش در جامعه، در يكسال آتي با همكاري فرهنگستان زبان و ادب فارسي، مركز سعدي‌شناسي و دانشگاه‌ها، برنامه‌هايي را طراحي و اجرا مي‌كنيم تا سعدي و آثارش را براي نسل جديد بيشتر بشناسانيم.»
وي به مباحث و اهدافي كه در اين درس‌گفتارها مطرح مي‌شود اشاره كرد و گفت: «شخصيت و شعر سعدي و ارتباط اين دو با يكديگر»، «چگونگي رفتار سعدي با زبان»، «بررسي حكمت نظري و حكمت عملي در آثار سعدي»، «شرح و تحليل بوستان، گلستان و غزليات»، «بلاغت سعدي»، «زندگي و زمانه سعدي»، «تأثير سعدي بر شاعران بعد از خود»، «بهره‌گيري سعدي در آثار شاعران پيشين»، «مقايسه آثار سعدي با حافظ، سنايي، انوري، حافظ، مولوي، مقامات حميدي و...»، «مقايسه بوستان با شاهنامه»، «غزل عاشقانه سعدي» از جمله مباحثي است كه در درس‌گفتارها توسط سعدي‌شناسان و استادان دانشگاه بررسي مي‌شود.»
وي در ادامه سخنانش گفت:‌ «تأثير سعدي در ادبيات غير فارسي»، «بررسي رساله‌هاي سعدي شامل نصيحه‌الملوك»، «عقل و عشق»، «رسايل پنجگانه»، «عروض فارسي در گلستان»، «اخلاق در آثار سعدي»، «بررسي زندگي و آثار سعدي از منظر جامعه‌شناسي»، «جهان واقعي و جهان آرماني از نظر سعدي يا گلستان و بوستان سعدي»، «سياست، تدبير و آيين كشورداري از نگاه سعدي» و «طنز سعدي» از جمله ديگر مباحث درس گفتارهايي درباره سعدي است كه در مركز فرهنگي شهر كتاب برگزار خواهد شد.»
معاون فرهنگي شهر كتاب به اهداف برگزاري اين درس گفتارها اشاره كرد و گفت:‌ «برگزاري اين درس‌گفتارها در پيوند نسل جوان و مخاطبان با آثار کلاسيک فارسي موثر بوده و ارتباط بيشتر با آثار كلاسيك فارسي، درست خواندن متن از آثار بزرگان و شاعران، شنيدن اشعار فارسي را به ارمغان داشته مي‌آورد.»