ضياء موحد: شگرد سعدي در تسلط بر زبان بي‌نظير است

ضياء موحد: شگرد سعدي در تسلط بر زبان بي‌نظير است

سعدي كلمات سخت و سنگين به كار نمي‌برد و از رديف‌هاي بي‌مزه نيز پرهيز مي‌كند، ضمن اين‌كه سكته‌هاي قبيح كه وزن را ناهموار مي‌كند، در شعر او خيلي اندك است و البته خداوند اين كار حافظ است

ضياء موحد معتقد است: هيچ‌كس تا به حال نتوانسته بگويد سهل و ممتنع سعدي چگونه شعري است.
 اين شاعر و پژوهشگر فلسفه كه با عنوان «سهل و ممتنع سعدي» در دانشگاه حافظ شيراز سخن مي‌گفت، بر اين باور است كه در تاريخ شعر ايران هيچ‌كس به پاي سعدي نمي‌رسد و به قول فروغي، هر كس دنبال تقليد از سعدي رفت، شكست خورد.
او با اشاره به تسلط سعدي به زبان گفت: سعدي آن‌چنان بر زبان تسلط دارد كه موانعي چون قافيه، وزن و يا رديف كه شعر‌ ما را خفه مي‌كرد، برايش مانع محسوب نشدند؛ لذا شگرد تسلط بر زبان در هيچ‌كس به اندازه سعدي نيست.
موحد افزود: سعدي كلمات سخت و سنگين به كار نمي‌برد و از رديف‌هاي بي‌مزه نيز پرهيز مي‌كند، ضمن اين‌كه سكته‌هاي قبيح كه وزن را ناهموار مي‌كند، در شعر او خيلي اندك است و البته خداوند اين كار حافظ است.
نويسنده كتاب «شعر و شناخت» اظهار كرد: شعر سعدي ساختارهاي نحوي پيچيده و دنبال فعل و فاعل گشتن ندارد و تشبيه‌هاي خيلي سنگين به سبك هندي نيز نمي‌گويد؛ اگرچه شاعراني چون قاآني و ايرج ميرزا هم همين‌گونه شعر مي‌گويند؛ اما هيچ‌كدام جواب سهل و ممتنع ما را نمي‌دهد. ضياء موحد ضمن برشماري ويژگي‌هاي زباني و معنايي سعدي و با توجه به سهل و ممتنع بودن آثار او در بوستان، گلستان و غزليات، گفت: ظهور سعدي در ادب فارسي، در زماني ديگر و در شرايطي ديگر، تكرار همان معجزه‌اي بود كه با ظهور فردوسي به وقوع پيوست. اگرچه در قرن هفتم، سنت ادب عرفاني سنايي و عطار به دست شاعر بزرگ معاصر سعدي - جلال‌الدين مولوي - به اوج خود مي‌رسيد، سنت شاعران زبان‌آفريني چون رودكي، فردوسي، فرخي و انوري از اوايل قرن ششم به تكرار و تقليد و تصنع دچار شده بود. آثار اغلب شاعران قرن ششم و هفتم آيينه‌هاي عبرت‌اند.
عضو انجمن حکمت و فلسفه ايران با تأكيد دوباره به تسلط سعدي به زبان گفت: در اشعار سعدي وزن را احساس نمي‌كنيد.
او در ادامه افزود: وقتي زبان شعر و ادب ملتي بر اثر تكرار و تقليد و تصنع چنين بي‌طراوت و الكن و بي‌رمق شد، نيازمند شاعري خواهد بود كه گرد و غبار از چهره آن بزدايد، عناصر سالم و طبيعي و زيبايي‌هاي فراموش‌شده سنت ادبي را در خاطره‌ها زنده كند، سنت ديگري پايه نهد و زبان را دوباره به سحري تازه به سخن درآورد. شاعران بزرگ چنين‌اند: سنت‌شناس و سنت‌آفرين. به باور موحد، با ظهور سعدي دوباره زبان فارسي حيات تازه‌اي يافت. دوباره فارسي‌زبانان با زبان نه به عنوان ابزار مستعمل، نه به عنوان كليشه‌هاي كهنه و وسيله تفنن؛ بلكه به عنوان شيء هنري روبه‌رو شدند. دوباره زبان ساحر شد. هنر سهل و ممتنع سعدي، آوردن زباني عاري از صنعت‌کاري‌ها و تکلف‌هاي زبان اديبان آن دوران بود. سعدي از مرمر زبان پررگه و ناخالص عصر خود زباني آفريد معيار شعر و نثر.
اين شاعر افزود: نفي كردن سعدي در اشعارش بسيار جدي است و به جز سعدي هيچ‌كس در ادبيات فارسي جملات نفي را به كار نبرده است، با اين توضيح كه نفي معمولاً نسبت به اثبات ضعيف‌تر است؛ اما سعدي سرتاسر نفي مي‌گويد و نفي او قوي است.
او از نوع موسيقي سعدي در شعر به عنوان شگرد ديگر سعدي ياد كرد و گفت: نوع موسيقي سعدي در شعر به گونه‌اي است كه متوجه آن نمي‌شويم، او صنعت در عبارت را به جايي رسانده كه متوجه آن نمي‌شويم. سعدي خداوند استدلال است و زياده‌روي نمي‌كند.
موحد همچنين معتقد است: شعر بيان شخصيت نيست؛ فرارفتن از شخصيت است؛ همچنان كه شعر بيان آه و ناله نيست و بالا رفتن از آن است.
موحد همچنين خاطرنشان كرد: سعدي شعرش روشن است؛ عاشقانه‌هاي حماسي است.
اين پژوهشگر كار مهم ديگر سعدي را گذشتن زبان شعر او از موانع دانست و گفت: او كلمه عربي مي‌آورد؛ اما اصلاً متوجه آن نمي‌شويم. سعدي حتا مصراع اول را به گونه‌اي مي‌گويد كه ما را آماده مي‌كند براي مصراع دوم .
او با بيان اين‌كه شاعري كه در شعرش طنز نيست، يك ايرادي در شعرش وجود دارد، گفت: طنز را اگر مراعات نكنيم، به هزل‌ يا بي‌مزگي مي‌كشد؛ اما طنز سعدي در نهايت استدلال است.
وي با اشاره به حمله اعراب به ايران گفت: زماني كه اعراب بر ما مسلط بودند، ايرانيان به طور طبيعي مقاومت كردند و زبان فارسي شروع به رشد كرد؛ به گونه‌اي كه ناگهان در قرن پنجم زبان فارسي اوج گرفت و شاهكارهايي مثل تاريخ بيهقي نگاشته شد؛ اما بعد از قرن پنجم و هنگامي كه سلسله‌هاي ايراني روي كار آمدند و فشار برداشته شد، كار برعكس شد و كتاب‌هايي مثل مقامات حميدي نوشته شد و خلاصه همه مسابقه مي‌دادند كه بگويند عربي ما بهتر است.
موحد افزود: با حمله مغول اوضاع بدتر شد؛ چرا كه آن‌ها اعتقادي به شهرنشيني نداشتند و كتاب و كتابخانه را شهر به شهر مي‌سوزاندند. از طرفي خود ما زبان فارسي را خراب مي‌كرديم و از طرفي آن‌ها كتاب‌ها را مي‌سوزاندند. در اين ميان ناگهان سعدي مي‌آيد و كاري مي‌كند كه گلستان مي‌شود كتاب درسي و به سرتاسر ممالك اسلامي مي‌رود. ضياء موحد در پايان با تمجيد از شعرهاي عاشقانه سعدي در جواني گفت: شايد وقتي به سنين بالا مي‌رسيم، متوجه مي‌شويم كه سعدي تا چه اندازه در اشعارش آدم معتدلي است.

در اين نشست همچنين كوروش كمالي‌ - مدير مركز سعدي‌شناسي - با تأكيد بر ضرورت سعدي‌شناسي و استفاده از ديدگاه فيلسوفان،‌ نقادان، هنرمندان و اديبان در جهت شناخت و شناساندن شيخ بزرگ گفت: بي‌شك سعدي يكي از پايه‌هاي بناي استوار زبان و ادب فارسي است و شعر و نثر او شكوهمندانه در فرهنگ امروز ما مي‌درخشد. سعدي پايه‌گذار «مكتب ادبي شيراز» است و آثارش كليدي‌ترين باورها، انديشه‌ها و آرمان‌هاي گذشته و حال را منعكس مي‌كند. 
كمالي با تشكر از ضياء موحد كه با تأليف و انتشار كتاب «سعدي» يكي از بهترين منابع را در زمينه سعدي‌شناسي سامان داده است، اضافه كرد: استاد موحد داراي دكتراي فلسفه و صاحب آثار ارزشمندي در منطق، علم، نظريه ادبي، مقاله‌نويسي و سعدي‌شناسي است.