گفت وگو با دكتر احمد تميم داري؛ زگلستان من ببر ورقي

گفت وگو با دكتر احمد تميم داري؛ زگلستان من ببر ورقي

 

بدون ترديد در زمان انقلاب هاي آمريكا و فرانسه، عواطف آزادي خواهانه سعدي، حاوي پيامي براي اروپا بود. سرويليام جونز در يكي از كتاب هايش به بخش هايي از بوستان اشاره كرده است كه در دوره پيشين در اروپا توقيف شده بود

 مونا سيفي / اول ارديبهشت ماه را روز سعدي نام گذاري كرده اند، چرا كه شيخ اجل سعدي شيراز در ديباچه كتاب «گلستان» خود اول ارديبهشت ماه جلالي را تاريخ شروع نگارش اين كتاب گران قدر عنوان كرده است. اما به هر حال آنچه كه در روزها و مناسبت هاي خاص تقويم اهميت دارد، شايد اين وجه تسميه روزها نباشد. بلكه مهم، تنها بهانه اي است براي يادآوري و بزرگداشت بزرگان.
    به همين خاطر، با دكتر احمد تميم داري، استاد زبان و ادبيات فارسي گفت وگو كرديم. در زير، حاصل اين گفت وگو كه درباره انديشه هاي سعدي و تأثيرش در داخل و خارج مرزهاي ايران است، مي خوانيد:
    اگرچه شيخ اجل سعدي شيراز، شاعر قرن هفتم هجري بوده است، اما امروز به جرأت مي توان گفت كه سعدي شاعر تمام قرن ها است. چرا كه بسياري از موضوعاتي كه او در آثارش به آنها پرداخته است، جنبه جهاني دارد و در حقيقت به هيچ زمان و مكان خاصي تعلق ندارد.
    دكتر احمد تميم داري، استاد زبان و ادبيات فارسي معتقد است اين موضوع را با بررسي دو كتاب گلستان و بوستان سعدي و تعمق در انديشه هاي سعدي مي توان دريافت: «سعدي در پند و موعظه و اخلاق، به گونه اي مطالب خود را بيان كرده است كه در همه زمان ها و در همه كشورها قابل استفاده است. گلستان و بوستان سعدي كه در تمام دنيا شناخته شده و معروف هستند، با اينكه از نظر حجم، نسبت به بسياري از كتاب هاي ديگر كمتر هستند، اما مفاهيم و موضوعاتي بسيار وسيع را شامل مي شوند.»
    

    انديشه هاي شاعر
    دكتر تميم داري معتقد است صرفاً با نگاهي به عناوين داستان ها و حكايت هاي گلستان مي توان به اين موضوع پي برد. او مي گويد: «سعدي، اولين باب كتاب گلستان را «در سيرت پادشاهان» قرار داده است، چرا كه به درستي پنداشته است كه پادشاهان و سلاطين، مهم ترين عناصر و عوامل سرنوشت ساز جامعه، تاريخ و سياست هستند. او سپس به يكي از مهم ترين مسائل اخلاقي و اقتصادي در كتابش مي پردازد كه «در فضيلت قناعت» است. در نظر بگيريد اگر تمام مردم دنيا، به بر آورده شدن نيازهاي اوليه شان قناعت مي كردند و بيشتر به جهان فكر و انديشه و معنويت و عبادت و خلوص خدمت و... مي پرداختند، دنيا به چه آرامشي مي رسيد.
    «فوايد خاموشي» باب بعدي گلستان است و سعدي هوشيارانه به يكي از مهم ترين موضوعات زندگي بشري پرداخته است. چرا كه همواره در طول تاريخ بسياري از جنگ و جدال ها بر اثر گفتارهاي بي حساب و حرف زدن اتفاق افتاده است. در باب بعد هم به «عشق جواني» و سپس به نقطه مقابل آن «در ضعف و پيري» پرداخته است. اين دو موضوع هم به هيچ زمان و مكاني متعلق نيست و هميشه گريبانگير بشر بوده و هست. «در تأثير تربيت» و «آداب صحبت و معاشرت» هم كه هر دو از موضوعاتي است كه در رشد و تكامل انسان مهم هستند.»
    به اين ترتيب، سعدي در گلستان و در كنار آن بوستان كه مضاميني شبيه و مشترك با گلستان دارد - مهم ترين مسائل بشر را از لحاظ احساسات، اخلاق و رفتار، سياست و مذهب عنوان كرده است. دكتر تميم داري، استاد زبان و ادبيات فارسي اين امر را يكي از مهم ترين دلايل تأثير و اهميت سخنان سعدي عنوان مي كند و مي گويد: «سعدي، واعظ بوده است و يكي از الزامات فرد واعظ اين است كه وقتي بر روي كرسي مي نشيند و حرف مي زند، بايد تمام جمعيتي را كه پاي سخنراني اش نشسته اند، بشناسد تا بتواند با آنها ارتباط برقرار كند. در واقع اگر واعظ بخواهد با مخاطبان ارتباط برقرار كند، بايد مسائل آنها را بشناسد. به همين خاطر گويندگاني مثل سعدي و مولوي كه با توده مردم سرو كار داشته اند و واعظ بودند ، نوشته هايشان هم ارزش و اهميت بيشتري دارد. اين آثار، بيشتر در ارتباط با جامعه بوده است و همين ارتباط موجب شده است كه آثارشان شكل ديگري به خودش بگيرد.»

    
    زندگي سعدي و تأثير آن بر آثارش
    بسياري معتقدند كه داستان ها و حكايت هايي كه سعدي در دو كتاب گلستان و بوستان خود آورده است و به سبب اين داستان ها، افكار و انديشه هاي خود را مطرح كرده است، حكايت هايي دروغين اند و درحقيقت آنجا كه سعدي داستاني را از زبان خود نقل مي كند، روايتگر يك واقعيت نيست. عده اي ديگر نيز سخنان حكيمانه و عالمانه اي را كه سعدي در جاي جاي ديوانش آورده است در مقابل هجوها و هزل هايش مي گذارند و سعي مي كنند به اين ترتيب، به كنه زندگي شيخ اجل پي ببرند.
    دكتر احمد تميم داري، درباره زندگي سعدي و آنچه كه در تذكره ها آمده است، مي گويد: «آنچه كه تذكره نويسان در مورد زندگي سعدي نوشته اند، مانند زندگي بسياري ديگر از شاعران بزرگ، چندان قابل اعتنا نيست. زيرا معمولا وقتي كه بزرگان از «تحصيل، سفر و تأليف، سه دوره زندگي سعدي است كه از روي آثارش به آنها پي مي بريم. سعدي نزديك به نود سال عمر كرد و به سفرهاي گوناگوني به آسيا، اروپا و آفريقا رفت. اگر چه ممكن است برخي از اين سفرها را كه در حكاياتش به آنها اشاره كرده است، به واقع انجام نداده باشد. اما حقيقت اين است كه اين سفرها اگر هم سفرهايي خيالي باشند، ارزشي كمتر از سفرهاي واقعي ندارند و به هيچ وجه عيب سعدي شمرده نمي شوند. به هر روي سعدي با كوله باري از تجربيات در اواخر عمر خود دست به تأليف اين آثار گران قدر مي زند.»
    

    نفوذ سعدي در ادبيات ايران و جهان
    بسياري از بزرگان دنيا معتقدند حافظ و غزليات او حاصل سعدي است و حتما حافظ به سعدي نظر داشته است و هم از نظر مضمون و هم لفظ به غزليات او چشم داشته اند. حقيقت اين است كه سعدي، تأثير زيادي بر شاعران پس از خود در ايران و هند داشته است و اصولا خيلي از بزرگان شعر و ادب را به عنوان سعدي مي شناسند. دكتر تميم داري در اين باره مي گويد: «درواقع در ايران، كمتر شاعر و نويسنده اي را مي توان يافت كه از سعدي تأثير نگرفته باشد، و حتي بسياري از اديبان در سجع نويسي قصد تقليد از سعدي را داشتند، ولي هيچ گاه به پاي سعدي نرسيدند.
    «بهارستان» جامي، «پريشان» قاآني و «منشاآت» قائم مقام فراهاني تعدادي از مشهورترين كساني هستند كه در خلق آثارشان به سعدي نظر داشته اند.»
    اما به نظر مي رسد، آنچه كه در مورد تأثير سعدي بر ادبيات پس از خود از اهميت بسياري برخوردار است، تأثير سعدي در دنياي غرب است.
    استاد احمد تميم داري مي گويد: «متأسفانه ما تا بيست سي سال پيش خبر نداشتيم، سعدي در خارج از مرز و بوم خود چه قدر نفوذ داشته است. در كتابي كه من اخيرا تحت عنوان «ادبيات ايران در انگلستان و آمريكا» آن را ترجمه كردم، نويسنده موضوعي بسيار جالب و عجيب را مطرح مي كند. او مي گويد: در سال 1789 كه سال انقلاب كبير فرانسه و استقلال آمريكا است. در مجله سياسي فلادلفيا، وقتي خبر انتخاب اولين رئيس جمهور آمريكا درج مي شود، دو داستان درباره سعدي و حافظ نيز نوشته مي شود. درواقع اين دو شاعر آن قدر در اين دو كشور نفوذ پيدا كرده بودند كه مسئولان آن مجله برايشان خيلي بديهي و اصلا لازم بوده كه همراه با درج خبر انتخاب اولين رئيس جمهور تشكيل كشور آمريكا، دو نام سعدي و حافظ هم به چاپ برسد. گويي اين كشور جديد، قرار بوده است از لحاظ رمانتيك يا از لحاظ سياسي و اجتماعي با افكار اين دو شاعر بنا شود.»به هر حال، امروزه ما مي دانيم كه نويسندگان بزرگ، مثل سعدي، حافظ، مولوي، فردوسي، نظامي و خيام تا چه پايه بر ادبيات غرب تأثير داشتند، دكتر تميم داري، در تكميل صحبت هايش در اين باره مي گويد: «گلادوين در سال 1791 نصايح سعدي را به عنوان «پندنامه» همراه با ترجمه آن به چاپ رساند، در سالهاي بعد، هارينگتون، كار مهم چاپ آثار سعدي را به عربي و فارسي آغاز كرد، البته كار ناتمام او را يك مسلمان هندي به نام مولوي محمد رشيد تكميل كرد. ولي نامش در عنوان ذكر نشد.»
    وي در ادامه به تأثير افكار سعدي در انقلاب هاي آمريكا، فرانسه اشاره مي كند: «بدون ترديد در زمان انقلاب هاي آمريكا و فرانسه، عواطف آزادي خواهانه سعدي، حاوي پيامي براي اروپا بود. سرويليام جونز در يكي از كتاب هايش به بخش هايي از بوستان اشاره كرده است كه در دوره پيشين در اروپا توقيف شده بود. يعني افكار سعدي به اندازه اي از لحاظ دموكراسي يا مردم سالاري ارزش داشت كه اروپايي هاي مستبد، آثار سعدي را ممنوع كرده بودند. ويليام جونز در كتابش مي گويد يك سلسله ابيات در ديوان سعدي وجود دارد كه با پرتو خيره كننده اش، نور آزادي و و خرد را در همه جا مي تابانيد.»