گفتگو با گو با مدیر مرکز سعدي شناسي: تو نه مثل آفتابي که حضور و غيبت افتد

گفتگو با گو با مدیر مرکز سعدي شناسي: تو نه مثل آفتابي که حضور و غيبت افتد


سعدي در بوستان به ترسيم دنيايي مي پردازد که در آن زشتي، ريا، ظلم، بدي، عدم تحمل يکديگر و... بي رونق است و عدل و تدبير و عشق و شور و قناعت و تواضع در آن موج مي زند. دنيايي آرماني که انسانهاي برجسته، انديشمند و هنرمند در همه روزگاران در ترسيم آن کوشيده اند


 محمدرضا شالبافان 
/ ترديدي نيست که شيخ مصلح الدين محمد بن عبدا... متخلص به سعدي در شعر و نثر فارسي به ويژه در دنياي تغزل از بزرگترينهاست.
شاعري که صد البته هفتصد سال پس از خود، همچنان در ميان دغدغه هاي سنتي بسياري از استادان ادبيات فارسي نامکشوف مانده است.
به بهانه يکم ارديبهشت ماه يادروز ملي شيخ اجل به سراغ «کوروش کمالي»، مسؤول مرکز سعدي شناسي رفتيم و با او درباره سعدي و فعاليتهاي مرکز سعدي شناسي به گفتگو نشستيم.
 
امسال به نام «سال بوستان» نامگذاري شده است، درباره دلايل اين نامگذاري و ابعاد آن توضيح بفرماييد. 

در سال 1385 و همزمان با نهمين «يادروز سعدي» مرکز سعدي شناسي تصميم گرفت که سالهاي 1385 تا 1395 را به عنوان دهه سعدي شناسي نامگذاري و اعلام کند. اين نامگذاري کوششي براي تخصصي کردن مطالعات سعدي شناسي بود. بر اين اساس در سال 1385 دوران سعدي شناسي، 1386 زندگي، انديشه، زبان و شخصيت سعدي، 1387 گلستان سعدي، 1388 بوستان سعدي،
1389 غزليات سعدي، 1390 قصايد، مجالس، قطعات و مفردات، 1391 نسخه شناسي آثار سعدي، 1392 سعدي، معارف اسلامي و فرهنگ ايراني، 1393 سعدي و مسايل اجتماعي، فرهنگي، اخلاقي، سياسي و ادبيات عصر ما، 1394 هنر سعدي، سنت و نوآوري و فرهنگ مردم و در سال 1395 سعدي در حديث ديگران و ديگران در حديث سعدي مورد بحث و بررسي قرار گرفته يا خواهند گرفت.
بر اين اساس امسال، سال بوستان است. بوستان به باوري، نخستين اثر مدون سعدي است که در ده باب عدل و تدبير رأي، احسان، عشق و مستي و شور، تواضع، رضا، قناعت، شکر بر عافيت، توبه و راه صواب و مناجات و ختم کتاب در سال 655 هجري قمري در 4011 بيت سامان يافته است. شيخ بزرگوار در ديباچه همين کتاب در مورد زمان تدوين اين اثر فرموده است:
به روز همايون و سال سعيد
به تاريخ فرخ ميان دو عيد
ز ششصد فزون بود پنجاه و پنج
که پُر دُر شد اين نامبردار گنج
بي ترديد بوستان مهمترين و فصيح ترين مثنوي حکمي و اخلاقي ادبيات ايران است که در بحر متقارب غير حماسي سروده شده و اثري هنرمندانه و شاعرانه است و برخي از مهمترين انديشه هاي متعالي سعدي در زمينه زندگي فردي و اجتماعي و جامعه معتدل و آرامش بخش در آن آمده است و شايد به همين دليل هم در نسخه هاي کهن، نام «سعدي نامه» بر خود دارد و در نسخه هاي متأخر و جديد به قرينه گلستان، بوستان خوانده شده است.
سعدي در بوستان به ترسيم دنيايي مي پردازد که در آن زشتي، ريا، ظلم، بدي، عدم تحمل يکديگر و... بي رونق است و عدل و تدبير و عشق و شور و قناعت و تواضع در آن موج مي زند. دنيايي آرماني که انسانهاي برجسته، انديشمند و هنرمند در همه روزگاران در ترسيم آن کوشيده اند. به باور استاد غلامحسين يوسفي که از مصححان بزرگ آثار سعدي هستند، سعدي در بوستان، آرمان شهر خود را تصوير مي کند و جهان را چنان که بايد باشد و نه چنان که هست، وصف مي کند.
البته نبايد اين نکته را فروگذارد که سعدي هنرمندانه و واقع بينانه آرمان را به زندگي پيوند زده و شخصيتهايي آفريده است که هنوز پس از هفتصد سال آنان را با خوبي ها و زشتي هايشان در کنار خود مي بينيم، شخصيتهايي که از کان غني جامعه بر کشيده شده اند و بر خيال شاعر به پرواز در آمده اند.

* انتخاب اول ارديبهشت به نام يادروز سعدي و نامگذاري آن چگونه و به چه دليل صورت گرفت؟ 

حضور سعدي و حافظ در شهر شيراز مزيتي والا براي اين شهر به ارمغان آورده است و آرامگاه اين شاعران هر ساله صدها هزار نفر را از سراسر ايران و جهان به سوي خود مي کشاند. علاوه بر اين ويژگي ها، جايگاه اين دو شاعر بزرگ، شيراز را سرآمد شهرهاي ادبي جهان کرده است. مطالعات سعدي شناسي و حافظ شناسي اگرچه وامدار سعدي پژوهان و حافظ پژوهان سترگ اين سرزمين و ديگر کشورهاي جهان است، اما واقعيت اين است که هنوز پژوهشهاي فراواني براي شناخت کامل زندگي و آثار اين شاعران بايد صورت بگيرد. به همين دليل در سال 1376 پيشنهاد نامگذاري اول ارديبهشت ماه به نام روز سعدي و بيستم مهرماه به نام روز حافظ ارايه گرديد و دو سال بدون موافقت رسمي اين روزهاي دلنشين را در شهر شيراز و در جوار آرامگاه شاعران بزرگ ايران زمين به جشن نشستيم. در سال 1378 برگزاري و مقبوليت اين دو روز فرهنگي بهانه اي شد که با پيگيري هاي انجام شده شوراي فرهنگ عمومي کشور، علاوه بر پذيرش و تصويب اين پيشنهاد 10 روز فرهنگي ديگر نيز به نام نام آوران سخن و انديشه و حکمت و فلسفه از جمله فردوسي، مولوي، عطار، ملاصدرا و... بر آن بيفزايند و براي نخستين بار روزهاي فرهنگي زينت بخش تقويم ايران شود. اول ارديبهشت ماه، که با الهام از ديباچه گلستان سعدي و پيوند گلستان و بوستان و غزليات با ارديبهشت رشک انگيز شيراز انتخاب شد به يمن خوبي ها و زيبايي هاي انديشه و هنر سعدي، چون شعر و نامش جهانگير شد و در اين دوازده سال، هر ساله همزمان با شيراز، در بسياري از شهرهاي ايران و جهان دوستدارانش اين روز را به جشن نشسته اند و از خوان حکمت، عشق، پند و زيبايي هايش خوشه ها چيده اند. برگزاري پياپي يادروز سعدي فرصت مغتنمي است که بتوان از يک سو داشته ها و کاستي هاي اين عرصه را در هر سال به قضاوت نشست و از سوي ديگر شعله سعدي پژوهي را پرفروغ تر کرد. 

تدوين «دانشنامه سعدي» يکي از برنامه هاي اعلام شده از سوي شما در سال گذشته بود. اين دانشنامه چه ويژگي هايي خواهد داشت و تاکنون چه اقدامهايي در اين مورد انجام شده است؟ 

تدوين دانشنامه تخصصي پيرامون شاعران و نويسندگان بزرگ جهان، در دنياي غرب سالهاست که در جهت شناختن و شناساندن شخصيت، تاريخ و آثار شاعران و نويسندگان بزرگ در حال تدوين است و شاعران بزرگي چون شکسپير، گوته، دانته، شيلر، هومر و... داراي دانشنامه ها و فرهنگهاي گوناگوني با رويکردهاي مختلف تاريخي، فرهنگي، جغرافيايي، زبان شناسي، هنري، هرمنوتيک و تطبيقي هستند. تنها يک پژوهش مختصر در سايتهاي اينترنتي مربوط به اين بزرگان ما را با فهرست منابع متعدد روبه رو مي کند، اما در مورد شاعران بزرگ زبان فارسي، اگر چه پژوهشهاي ارجمند تک نگاري، تطبيقي و نقادانه تدوين و چاپ و منتشر شده است، اما تاکنون هيچ يک از شاعران داراي دانشنامه مستقل و تخصصي نيستند.
دانشنامه هاي تخصصي کتابهاي مرجعي هستند که تمام اطلاعات مورد نظر مربوط به يک موضوع را به خوانندگان ارايه مي کنند و علاقه مندان را با کليات مباحث مربوط به موضوع آشنا مي کنند و متخصصان را به منابع اصلي تحقيق ره مي نمايند. تدوين دانشنامه سعدي نيز از اين ديدگاه مي تواند گامي مؤثر در وادي سعدي پژوهي و سعدي شناسي باشد.
با رجوع به کارنامه سعدي پژوهي در ايران، ضرورت پرداختن به سعدي و آثار او به نيکي هويدا مي گردد؛ تعداد مقالات نگاشته شده موجود پيرامون سعدي از سال 1300 تاکنون از مرز 1000 مقاله در نمي گذرد و تعداد کتابهاي منتشر شده نيز در همين فاصله زماني بيش از 230 عنوان نيست. بنابراين تدوين دانشنامه تخصصي جهت ارايه تمام اطلاعات مورد نظر پيرامون سعدي به شکل بنيادين، علاوه بر آشنايي علاقه مندان با کليات مباحث مربوط به موضوع، متخصصان را به منابع اصلي تحقيق ره مي نمايد.
تاکنون ما موفق شده ايم براساس مطالعات انجام شده و نيز کليات سعدي، مدخلهاي اوليه دانشنامه را برگزينيم و رايزني هاي اوليه با اعضاي هيأت علمي اين دانشنامه صورت گرفته است و تدوين مقالات از امسال آغاز خواهد شد.

با توجه به اشاره اي که به مطالعات سعدي شناسي داشتيد ممکن است در مورد روند سعدي پژوهي در ايران توضيح دهيد؟ 

براساس انتشار مراجع اصلي پيرامون سعدي، شايد بتوان با کمي تسامح، سعدي پژوهي را به چهار دوران به شرح زير تقسيم بندي نمود:
1. دوره تکوين ( 1320 - 1300 )
فراهم آمدن زمينه چاپ کتاب در ايران، توجه به آثار سعدي جهت انتشار در سطح جامعه و نهادهاي مدني مدرن از جمله مدارس، برگزاري جشن هفتصدمين سال تأليف بوستان و گلستان و انتشار مجموعه مقالات ارزشمند استادان طراز اول ادبيات فارسي همچون؛ علامه قزويني، عباس اقبال، ملک الشعراي بهار، علي اصغر حکمت، رضازاده شفق، بديع الزمان فروزانفر و رشيد ياسمي به کوشش حبيب يغمايي در«سعدي نامه» و انتشار «گلستان» به تصحيح عبدالعظيم قريب و گلستان و بوستان به تصحيح محمد فروغي از ويژگي هاي اصلي اين دوره است.
2. دوره تدوين ( 1350 - 1320 )
در اين دوره بيش از سي عنوان کتاب ويژه سعدي منتشر مي شود که با توجه به تعداد عنوان کتابهاي چاپي در آن دوران قابل توجه است. آثار اين دوران نشان مي دهد که علاوه بر رشد کمي تدوين کتابهاي پيرامون سعدي از نظر کيفي نيز آثار ارزشمندي تأليف شده است که مي توان از جمله به انتشار کليات سعدي به تصحيح محمدعلي فروغي اشاره نمود که از آن پس تاکنون مورد اقبال و مراجعه سعدي پژوهان قرار گرفته است و عليرغم وجود نسخه هاي پراکنده تصحيح شده، همچنان اين نسخه بيش از ديگر نسخه ها از اعتبار و اهميت برخوردار است. به عبارتي ديگر پس از گذر قريب به هفتاد سال، نسخه اي از کليات سعدي تصحيح نشده که مورد نظر اجماع سعدي پژوهان ايران باشد و همچنان مرجع همگان، نسخه تصحيح شده محمدعلي فروغي است.
همچنين تصحيح «گلستان» به وسيله دکتر محمدجواد مشکور، ترجمه «شرح سودي برگلستان»، تصحيح «گلستان و بوستان» توسط رستم علي اف، «گلستان سعدي» با مقابله با نسخ خطي و ده نسخه چاپي نورا... ايران پرست، متن کامل ديوان شيخ اجل توسط مظاهرمصفا، «متنبي و سعدي»، نوشته دکتر حسين علي محفوظ در«قلمرو سعدي» تأليف علي دشتي، «مکتب سعدي» کشاورز صدر و... از جمله آثار اين دوران هستند.
3. دوره تصحيح ( 1370 - 1350 )
اگر چه دوره دوم يکي از پربارترين دوران تصحيح آثار سعدي است، اما در دوره سوم شيوه هاي تصحيح قياسي و تطبيقي آثار سعدي، شکل علمي تري به خود گرفته و تعداد بيشتري را نيز در برمي گيرد که مهمترين آن تصحيح و انتشار گلستان و بوستان دکتر غلامحسين يوسفي است.
همچنين در اين دوره «شرح بوستان» دکتر محمد خزائلي، «بوستان سعدي» تصحيح نورا... ايران پرست، «شرح و تصحيح مثلثات شيخ اجل سعدي» از محمدجواد واجد شيرازي، «بوستان سعدي» به تصحيح محمدعلي ناصح و به کوشش دکتر خليل خطيب رهبر، «غزليات سعدي» تصحيح حبيب يغمايي، «گزيده و شرح قصايد سعدي» از دکتر جعفر شعار، «گزيده غزليات سعدي» با شرح و توضيح دکتر حسن انوري و ... منتشر مي شود.
علاوه بر اين در اين دوره کتابهاي ارزشمند «مقالاتي درباره زندگي و شعر سعدي» به کوشش دکتر منصور رستگار فسايي، «تحقيق درباره سعدي» از هانري ماسه با ترجمه دکتر غلامحسين يوسفي، «شناختي تازه از سعدي» از دکتر جعفر مويد شيرازي و ... نيز منتشر شده است.
4. دوره تکامل ( از سال 1370 تا کنون)
اين دوران نيز به جهت وجود تحولاتي در مقوله سعدي پژوهي در خور اهميت است. ايجاد مرکز سعدي شناسي در شيراز، انتشار سالانه مقالات سعدي پژوهي از سال 1377 تاکنون، برگزاري سالانه کنگره هاي يادروز سعدي از سال 1377 تاکنون، تدوين وانتشار نخستين فرهنگها پيرامون سعدي همچون؛ «فرهنگ سعدي پژوهي» اثر دکتر کاووس حسن لي در سال 1376 ، «فرهنگ واژه نماي غزليات سعدي» اثر مهين دخت صديقيان در سال 1378 ، «فرهنگ موضوعي غزلهاي سعدي» اثر مهشيد مشيري در سال 1379 ، «فرهنگ بسامدي اوزان و بحور غزلهاي سعدي و حافظ» اثر مهشيد مشيري در سال 1380 از جمله تحولات اين دوره مي باشد که شايد بتوان آن را دوران پيدايش فرهنگ نويسي سعدي نام نهاد. «دانشنامه سعدي» نيز در صورت تدوين در قالبي علمي و خلاقانه شايد بتواند تکميل کننده اين روند باشد.
علاوه بر آنچه گفته شد، در اين دوران کتابهاي ارزشمندي چون؛ «غزلهاي سعدي» تصحيح دکتر غلامحسين يوسفي، «از سعدي تا آراگون» دکتر جواد حديدي، «سعدي» دکتر ضياي موحد، «تکوين غزل و نقش سعدي» از دکتر محمود عباديان، «بوستان سعدي» تصحيح دکتر انزابي نژاد و دکتر سعيد قره بگلو، «سعدي در غزل» از دکتر سعيد حميديان، «غزلهاي سعدي» ويراسته دکتر مير جلال الدين کزازي، «کليات سعدي» ويراسته بهاء الدين خرمشاهي، «غزليات سعدي» ويراسته کاظم برگ نيسي، «سلسله موي دوست»، «سعدي آتش زبان»، «ورق درخت طوبي» از دکتر کاووس حسن لي، «گلستانواره» از آقاي اميد کارگري، «کليات سعدي» به کوشش دکتر مظاهر مصفا و «يازده دفتر سعدي شناسي» و «عاشقانه هاي سعدي» نيز منتشر گرديد.  
   
 
                                                                                                     منبع :روزنامه قدس